Vertaling als metafoor

Willy Vandeweghe

Dat vertaling een gegeven is dat zich goed leent tot metaforiek, kan men afleiden uit de talrijke metaforen die het vertaaldiscours opluisteren. Voor de vertaalbeschouwer kan het eigen studieobject verhelderd en in perspectief geplaatst worden door analogieën te gebruiken uit andere domeinen van de werkelijkheid. Daar wil ik kort in het eerste deel iets over zeggen.

Aanleiding tot deze studie was het gegeven dat ook in de alledaagse taal 'afgeslankte' opvattingen van vertalen bestaan, waarbij het element 'overbrenging van de ene taal in de andere' uit het beeld verdwenen is, maar waarbij wel de basiselementen uit de vertaaldefinitie in metaforische zin op analoge concepten worden toegepast. Daaraan is het tweede deel van deze bijdrage gewijd, onder gebruikmaking van tal van voorbeelden uit een voor de gelegenheid samengesteld corpus.

1	Vertalen en metafoor

1.1	Metaforen bij het spreken over vertaling

Heel wat van die metaforen, waaronder om te beginnen al die van "bron"- en "doel"tekst, herkent men nauwelijks als zodanig, omdat ze zo tot cliché geworden zijn. Denken we maar aan de klassieke analogieën, waarbij vertalen vergeleken wordt met de uitvoering van een architecturaal ontwerp of een muziekstuk, o.a. op grond van het feit dat er zoveel vertalingen mogelijk zijn als er vertalers zijn, net zoals ook elke uitvoering van een muziekstuk zal verschillen naar gelang van de uitvoerder. Of denken we aan de omschrijving van de vertaling als een kopie of replica. In de Renaissance streed de topos van het vertalen als 'in de voetsporen treden van de voorganger' (met het gevaar dat men bij te dicht navolgen het model op de hielen dreigt te trappen) om voorrang met die van het vertalen als een worstelpartij die volgens de ene, vaak de vertaler zelf in zijn woord vooraf, leidt tot de onvermijdelijke maar eerbare nederlaag, maar waarbij anderen, met name de lofdichters, de vertaler dan weer als overwinnaar uit het strijdperk zien treden (Hermans 1985). In andere periodes, zoals die van het Franse classicisme, gaat de voorkeur dan weer uit naar de ‘ontrouwe’ vertaling, waarbij de vertaalcanon het opneemt voor de knappe overspeligen, ‘les belles infidèles’, een metafoor die volgens genderbewuste auteurs niet vrij is van enig seksisme (Simon 1996). Dezelfde voorkeur voor de doeltaalgerichte vertaling komt tot uiting in de optische metafoor van het transparante glas, dat in tegenstelling tot het gekleurde de herinnering aan de vertaalinbreng doet vergeten, wat dan weer niet naar de zin is van degenen die een pleidooi houden voor de ‘zichtbaarheid’ van de vertaler (Venuti 1995, Hermans 2004). Het is in deze context van zichtbaarheid of onzichtbaarheid dat sprake is van het beeld van de culturele filter, waarbij de vertaler de brontekst ziet “door de bril” van een lid van de doelcultuur (o.a. uitvoerig in House 2002 : 101).

1.2	Het gegeven metafoor

Sedert Aristoteles wordt metafoor (ll. 'overzetting' of 'overdracht') opgevat als "de toepassing op een zaak van een naam die bij een andere zaak hoort", een vorm van naamsoverdracht dus, zoals in het geval waar de op een mensenhals gelijkende vernauwing aan de bovenkant van een fles 'flessenhals' wordt genoemd. Die overdracht wordt mogelijk gemaakt dankzij het mechanisme van de analogie tussen een bron of 'vehicle', en een doel of 'tenor' (I.A. Richards 1936. Nemen we een zin als

(1)	De man baadde in weelde 

dan is meteen duidelijk dat het hier om een niet-letterlijk 'baden' gaat, en dat de linguïstische metafoor mogelijk is dankzij een conceptuele metafoor, onder woorden gebracht in de metaforische gelijkstelling:

(2)	Weelde is vloeistof 

'Vloeistof' is hier het 'vehicle' waardoor de naamsoverdracht mogelijk wordt. De cognitieve linguïstiek spreekt in dat verband over een afbeeldingsrelatie tussen cognitieve modellen, waarbij het ene ('vloeistof') als bron en het andere ('weelde') als doel van de overdracht dienst doet.

Sedert de jaren tachtig is de cognitieve linguïstiek veel aandacht gaan besteden aan het gegeven van de metafoor als mechanisme dat het hele lexicon doordrenkt: richtinggevend daarbij was het werk van Lakoff & Johnson (1980). Bij metafoor gaat het volgens hen om een door het taalgebruik gecanoniseerde betekenisontwikkeling die loopt over het pad van de gelijkenis tussen concepten en/of de daaraan beantwoordende onderdelen van de werkelijkheid. Een typisch voorbeeld is de container-metafoor, zoals die b.v. tot uiting komt in de wendingen gebruikt voor de aanduiding van het gezichtsveld: daar treffen we ruimtelijke termen aan als komen, in, uit, enz.

	(3)	a	Het schip komt in zicht
		b	Ik hou hem in het oog
		c	Ik verlies hem niet uit het oog
		d	Hij is uit ons gezichtsveld verdwenen

Hoewel vaak omschreven als betekenisoverdracht, meer bepaald  "tussen twee termen"  (Van Gorp e.a. 1986: 248), is het juister te spreken van naamsoverdracht: de term of naam die normaal betekenis A heeft, wordt op een dusdanige manier in de context ingepast, dat de implicatie ontstaat dat het om een - minder gebruikelijke - betekenis B moet gaan. Nemen we het voorbeeld 'the eye of heaven' uit Shakespeares 18e sonnet, dan is uit de woordcombinatie al meteen duidelijk dat het niet echt om een 'oog' kan gaan, aangezien de hemel geen gezicht en dus geen oog heeft, maar om een oog in figuurlijke zin. En zeker als we de rest van de zin erbij halen, wordt duidelijk dat met 'the eye of heaven' de zon wordt aangeduid:

(4)	Sometimes too hot the eye of heaven shines,
	and often is his gold complexion dimmed. (18, 5-6)

Het gaat dus om één term, maar wel met twee betekenissen, de ene die standaard aan een woord of uitdrukking wordt toegekend, en een andere, 'figuurlijke' die bij uitbreiding - en dat op grond van gelijkenis of analogie - met de initiële term wordt verbonden. 
Een bekend voorbeeld vormen de talloze metaforen die ontleend zijn aan gelijkenissen met lichaamsdelen, gestandaardiseerd in het taalgebruik zodat wel eens van 'dode' metaforen gesproken wordt:

de voet van een berg [verbreding onderaan waar de berg op lijkt te rusten, of te 'staan'], de neus van een schoen [vooruitstekend element], de hals van een fles [versmalling in de overgang van lichaam naar opening]

Het misverstand dat het bij metafoor gaat om een overdracht tussen twee termen, heeft wellicht te maken met het feit dat een gelijkstellingsrelatie (met koppelwerkwoord zijn) ook wel als metafoor beschouwd wordt (metafoor in praesentia, met weglating van het vergelijkende als). Voorbeeld: 

'mijn hand is de jou dienende os' (Lucebert)

Een dergelijke gelijkstelling bevat inderdaad de aspecten van een vergelijkingsrelatie zoals die eveneens in de metafoor aanwezig zijn:

De tenor is het onderwerp waarover het gaat ('mijn hand' in het voorbeeld van Lucebert), de vehicle is de term die ermee in relatie wordt gebracht ('de jou dienende os'). (Van Gorp e.a. 1986: 248, vet toegevoegd wv)

1.3	Vertaling is metafoor

Dat ook het vertaaldiscours zo gemakkelijk terugvalt op metaforen, ligt misschien wel in het wezen van vertaling zelf opgesloten, een activiteit die onmiskenbaar eveneens te maken heeft met overdracht, van betekenis of van een boodschap. Historisch gezien  kwamen de termen metaphora en translatio in elkaars vaarwater ter aanduiding van zowel de Aristotelische notie van intralinguale naamsoverdracht naar een nieuwe (figuurlijke) betekenis, als de interlinguale transfer of overzetting van betekenis. Ruw geschetst, met T als symbool voor 'Teken' en B als symbool voor 'Betekenis':

	constant	wisselend	transfer	aard relatie tekens	
Vertaling	B	T	B (T1  T2)	interlinguaal	
Metafoor 	T	B	T (B1  B2)	intralinguaal	
Tabel 1. Overdracht bij vertaling en metafoor

In dat licht bekeken is het frappant te zien dat linguïstische studies over metafoor concepten (en metaforen!) hanteren die zo getransponeerd zouden kunnen worden naar vertaling. 
Gebruik makend van de notie 'cognitief model' voor de kennis over een bepaald domein, ervaren en opgeslagen door individuen en sociale groepen of culturen, stelt de cognitieve linguïstiek dat bij een metafoor transfer optreedt van de structuur, de interne relaties of de logica van een cognitief model (Ungerer / Schmid (1996: 120); deze transfer wordt opgevat als een afbeelding ('mapping') van een bron ('source') op een doel ('target'): 

(5)	In other words, from a cognitive perspective a metaphor is a mapping of the 		structure of a source model onto a target model" (1996: 120)

Vervang 'metaphor' door 'translation', 'structure' door 'meaning' en 'model' door 'text', en je komt dicht in de buurt van een mogelijke definitie voor vertalen. 

1.4	Vertalen als metafoor

Vertalen of de vertaling vormt zelf het brondomein voor metaforisch taalgebruik in andere disciplines, zoals filosofie, semiotiek, literatuurwetenschap. Voor sommigen is vertalen een metafoor van het schrijven, de 'écriture' (Blanchot), anderen schakelen het op één lijn met lezen ('traduire c'est lire', Wuilmart 2001). Een opmerkelijk gegeven is de onderlinge verwisselbaarheid van bron en doel wanneer het vertalen in de metaforische relatie optreedt. Wordt vertalen wel eens gelijkgeschakeld met lezen op grond van het interpretatieproces dat bij beide activiteiten essentieel is, dan zien Eco, Derrida en anderen het lees- en interpretatieproces net als een vorm van vertaling: 

Ook voor Eco is het lezen een vertaalproces: hij ziet de brontekst als type en de verschillende interpretaties ervan, ook wel aangeduid als zingevende (betekenis genererende) lezingen, als verwezenlijking (doeltekst) van dat type" - (Ndl versie van Bruno Osimo, dl 2, hfdst 19 De rol van de lezer) 

In een tabel:

NAAST	Vertalen is interpreteren	Vertalen is lezen (Wilmart)	Vertalen als 'tenor'/doel	
OOK	Interpreteren is vertalen	Lezen is vertalen (Eco, Derrida)	Vertalen als 'vehicle'/bron	
Tabel 2. Circulariteit van de metaforiek

De vertaalmetafoor wordt ook gebruikt in de moleculaire biologie, meer bepaald i.v.m.  de werking van het DNA. Vertaling of 'translatie' is er een technische term voor de omzetting van mRNA codes in een sequentie van aminozuren die samen een eiwit vormen. De metafoor ent zich op die van de genetische code als een taal die gebruik maakt van het DNA alfabet A, T, C en G om DNA "woorden" te produceren waarmee elk van de 20 bekende aminozuren (20 letters in een bepaalde volgorde) gespecificeerd kan worden om eiwit te produceren. 

	Binnen deze optiek vormt ook de metaforische extensie van het vertaalconcept zoals dat in de alledaagse taalpraktijk waar te nemen valt, een interessant praktijkvoorbeeld. De analogierelatie die tot deze extensie aanleiding geeft, kan een licht werpen op het gegeven vertaling, of toch op zijn minst op wat de gewone taalgebruiker eronder verstaat. 

2 Metaforische extensie van het ‘vertaal’-concept

2.1	Vertaalkundige literatuur

Reeds Ladmiral (1979: 11) wees erop dat het 'vertaal'-concept vatbaar is voor metaforische extensie vanuit de uitgangsbetekenis 'médiation linguistique': 

	(6)	Le mot prend aussi parfois le sens métaphorique excessivement élargi d'expression, représentation, interprétation (p.ex. "cette nervosité était la traduction d'une certaine gêne …" (Ladmiral (1979: 11, eigen cursivering)

Ook Langeveld (1986: 15-6) wijst op deze ruimere betekenis van het woord 'vertalen':

(7)	Men kan niet alleen een tekst van het Engels naar het Nederlands vertalen, maar ook een 'verhaal in beelden vertalen' of 'emoties in klanken vertalen' en dergelijke. (Langeveld 1986: 15-6)
De Grote Van Dale geeft behalve de primaire betekenis een betekenis 2: 'in een andere, veelal duidelijkere vorm weergeven', en de voorbeelden die deze betekenis moeten illustreren, zijn (1999: 3729): 

(8)	a	gegevens over het onderwijs in cijfers vertalen
      b 	een uiterst complexe materie voor de media vertalen

Zoals uit het citaat van Ladmiral al blijkt, is de betekenisextensie van 'vertalen / -ing' niet beperkt tot het Nederlands, maar geldt die eveneens voor het Franse equivalent, en wellicht kan deze constatering uitgebreid worden naar de meeste andere (West-)Europese talen. 

2.2 Basisbetekenis en de daarbij gehanteerde metaforen

In tegenstelling tot heel wat Europese talen die voor de vertaalact een werkwoord gebruiken dat etymologisch teruggaat op ‘overbrengen’ of ‘overzetten’ (Fr. traduire, Sp. tradurre, It. traducere, Eng. translate, Dts. übersetzen, Russ. perevodit'), heeft het Nederlands een werkwoord gevormd op basis van het woord ‘taal’. Dat de betekenis ‘van de ene taal in de andere overbrengen’ de meest primaire is, valt op te maken uit de morfologie van het woord: in het woordvormingspatroon waarbij het prefix 'ver-' in combinatie treedt met een woord van woordsoort X om een werkwoord te vormen, heeft de basisbetekenis altijd met 'verandering' te maken, denken we maar aan: 
 
(9)	[Ver + Adj]V veranderen 'anders maken', verlagen 'lager maken', vergroten 'groter maken', verfraaien 'fraaier maken',  enz.
[ver + N]V verhuizen 'in een andere huis gaan wonen' 'van het ene huis naar het andere trekken', verpotten 'in een (andere) pot planten', vertalen 'in een andere taal weergeven', 'van de ene taal in de andere omzetten'
- het dichtst bij de vorming vertalen zitten werkwoorden als verfilmen 'tot een film maken, in film omzetten', verstrippen 'in een strip omzetten'.
	[ver + V]V verdraaien 'zo draaien dat het anders wordt', verplanten 'zo planten dat het 		ergens anders staat', verklappen 'dusdanige zaken zeggen dat bekend raakt wat 		geheim moest blijven', enz.

Als we de betekenis van vertalen proberen te analyseren, dan past die in een cognitief model dat bij heel wat werkwoorden terugkeert, nl. dat van de transfer. De letterlijke toepassing van het transferconcept is gerealiseerd in verplaatsingsconstructies, zoals

(10)	De keeper trapte de bal naar de overzijde
		initiator		x	doel

Minimaal bevat het semantische schema voor deze constructies een bron (niet uitgedrukt in het voorbeeld, maar geïmpliceerd: 'de plaats waar de keeper staat') en een doel ('de overzijde'), en vormt de overgang tussen beide markeerpunten een toepassing van de  pad-metafoor. De minimaal noodzakelijke actor X is er een die de overgang meemaakt en die we - met een term uit de cognitieve linguïstiek - trajector noemen ('de bal'), een initiator ('de keeper') is niet altijd nodig, getuige (11): 

(11)	De bal		vloog	naar de overzijde
		X= trajector			doel

De pad-metafoor met een bron en een doel treffen we ook aan bij werkwoorden die een verandering beschrijven (type veranderen, wijzigen, omzetten). Voorbeelden:

(12)	a De kikker verandert		in een prins
	X = bron			doel	
 	b De tovenaar verandert	de kikker	in een prins
	initiator		x = bron	doel
(13)	Dankzij verhitting wordt	water		in stoom omgezet
					X = bron	doel

Bij de veranderingspredikaten is niet zozeer sprake van 'transfer' dan wel van 'transformatie': kenmerkend daarvoor is dat de trajector ('de kikker' in 12, 'water' in 13) tegelijk als bron fungeert. Doordat bron en doel een toestand noemen van het veranderende object, krijgen ze het karakter van resp. in- en output van de transformatie. 

Verwant daarmee is wat we bij vertalen aan de hand hebben. Vergelijken we de gegeven voorbeelden met een prototypische vertalen-constructie:

(14)	Karel	vertaalt die tekst van het Engels in het Nederlands
	initiator 	trajector	bron		doel

De transfer bij vertalen kenmerkt zich daardoor dat een gegeven, in het normale geval een taalartefact zoals 'een tekst', een wijziging of transformatie ondergaat in de overgang van bron naar doel. Er is een vertaler die de overgang initieert ('Karel'), het direct object maakt als trajector de overgang mee ('die tekst'), en die wordt gekenmerkt door het overschrijden van een taalbarrière: de bron (van, uit) is ‘het Engels’, het doel (in, naar) is ‘het Nederlands’. bron en doel staan niet los van het getransfereerde object, maar noemen de stadia in de vormelijke (talige) verpakking.
	Stadia hebben we ook bij de transformatieve predikaten van het veranderen-type. Gaat het hier echter om zijnsvormen of gedaanten van het element dat in de transfer betrokken is - de kikker (bron) wordt een prins (doel), het water (bron) wordt stoom (doel)  - dan gaat het bij vertalen veeleer om uitdrukkings- of presentatievormen van een zelfde ‘boodschap’ of ‘betekenis’. In de prototypische opvatting van vertalen zijn die verschillende presentatievormen gedefinieerd in termen van taalcodes. 

Gelet op dat verschil in semantiek, valt het niet te verbazen dat letterlijk vertalen niet vervangbaar is door veranderen:
A	a	*Karel verandert die tekst van het Engels in het Nederlands
	b	*Karel verandert die tekst in het Nederlands
Bij veranderen immers vormt het lijdend voorwerp de input van de transformatierelatie en dan moet de output van een vergelijkbare orde zijn: in deze voorbeelden is dat niet het geval, 'het Nederlands' is van een andere orde dan 'die tekst'. Zodra beide elementen tot elkaar in een substitutierelatie kunnen staan, wordt de zin aanvaardbaarder, zij het wat vreemd:
B Karel verandert die Engelse tekst in een Nederlandse tekst (vervangt … door)
Dit veranderen is op zijn beurt niet vervangbaar door vertalen:
C *Een Franse tekst kun je vertalen in een Engelse tekst (wel: in het Engels)
Het feit immers dat teksten en taal in het spel zijn, legt de transferlezing op en sluit een loutere transformatielezing voor vertalen vrijwel uit.

Ook de keuze van het voorzetsel bij (het letterlijke) vertalen bouwt voort op metaforen. Bij in is dat die van taal (vorm) als container: de taal als de vorm waarin een tekst gegoten wordt, net als bij schrijven: 
A Nabokov schreef op de duur zijn romans meteen in het Engels
Andere emanaties van die metafoor zijn wendingen als: 
B Ik probeer mijn verhaal nu in een andere vorm te gieten
C Zijn Frans zit vol met verrassende beeldspraak

Naast in wordt vertalen ook vaak met naar gecombineerd: door naar wordt de locatie-metafoor aangesproken (een taal is een locatie), aan de andere kant van de transfer/transformatierelatie sluit uit dan weer aan op de container-metafoor,  terwijl van de bronrelatie expliciteert: bron als locatie (waarvan men zich verwijdert):

D We zullen die tekst naar / in het Duits vertalen. 
E Ze vertalen de tekst van het Nederlands in het Engels.
F De bijbel werd voor een deel uit het Grieks vertaald. 

2.3 Metaforisch vertalen: substitutieve transformatie

Bij vertalen in zijn metaforische extensie is geen taalovergang meer in het geding. De syntaxis van de constructie gaat nu dichter aansluiten bij die van het transformatieve type als in veranderen en omzetten: bron en doel vormen resp. input en output, bron en trajector vallen samen. In tegenstelling tot bij de letterlijke gebruikswijze noemt de nominale constituent die volgt op in (of naar) een element van een andere zijnsorde dan het bronelement, en gaat het niet meer louter om de talige presentatievorm. Voorbeelden:

(15)	We moeten de Europese richtlijnen nu in Belgische wetgeving vertalen.
(16)	Onze taak is het uw doelstellingen te vertalen in een pasklaar bedrijfsplan.

De semantische band tussen het metaforische en het strikte vertalen lijkt erin te bestaan dat bepaalde gegevens worden omgezet in een vorm of in termen die bruikbaar en/of toegankelijk en/of begrijpelijk zijn voor een ander of een ruimer doelpubliek: de transfergedachte. Nog heel dicht bij de letterlijke gebruikswijze zitten wendingen waarbij naar die termen, die vorm, een taalregister verwezen wordt: 

(17)		De gemeentebesturen zullen moeten proberen om, in samenspraak met de provinciebesturen, dit Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen in mensentaal te vertalen. [De Standaard = DS 1996]
(18)	Hoe kun je zo'n sterk concept vertalen in een hedendaagse vorm? [Knack 2002]
(19)	Het politiek akkoord moest nog in juridische termen / juridisch vertaald worden.

Wanneer dan, i.t.t. bij het letterlijke vertalen, bron en trajector samenvallen, krijg je ook een substitutieve transformatie: iets abstracts wordt vervangen door iets concreets (of meer abstract door minder abstract), iets mentaals, een product van de geest, wordt omgezet in iets zichtbaars, tastbaars, interpreteerbaars, een idee wordt omgezet in vorm, beeld. Of nog: denken wordt omgezet in doen, theorie in praktijk. De output is dus iets toegankelijks voor een observator, concreet, interpreteerbaar en/of bruikbaar, op analoge wijze als de omzetting naar een andere taal een oorspronkelijk vreemde tekst begrijpelijk maakt.

Factoren die de metaforische extensie in de hand gewerkt kunnen hebben, dienen gezocht te worden in aspecten van de bron/doelrelatie die aan het letterlijke vertalen herinneren:
-	het feit dat er taal- of andere codes in het geding zijn
-	het aspect communicatiebemiddeling 
-	de referentie aan een doelgroep

(a) Taal, teksten, codes

Als een keer de stap van transfer naar transformatie is gezet, in een constructie waarbij trajector en bron samenvallen, staat de poort open voor toepassingen waar de vereiste van talige analogie in in- of output, of in allebei, opgeheven wordt. 

	INPUT	OUTPUT	
20	revuedelen	fanfarecompositie	
21	doelstellingen	wetgeving	
22	de eigenheid van een bepaald project	een juiste beeldvorming en taal	
23	netwerkgedachte	een spinnenwebmodel	
24	wroeging	een passende straf	
Tabel 3: soorten van in- en output / 1

input: talig  output: niet-talig
(20)	Vijf revuedelen zijn door Leon Vliex in een fanfarecompositie vertaald. ... [De Limburger 2002]

input: niet-talig  output: talig
(21)	Het gaat thans in essentie om een bezonnen implementatie en realisatie van doelstellingen die al eerder in wetgeving zijn vertaald … [NRC 1998]

input: niet-talig  output: talig in overdrachtelijke zin
(22)	De klassieke reclamebureaus bleken er telkens weer niet in te slagen om de specificiteit, de eigenheid van een bepaald project te vertalen in een juiste beeldvorming en taal. Zij hanteren een commerciële taal en logica. [De Morgen = DM 2002]

input: niet-talig  output: niet-talig (vertalen als ‘presenteren in een andere vorm’)
(23)	De netwerkgedachte hebben we vertaald in een spinnenwebmodel. [DM 2002]

(24)	Pas … als zijn daad wordt vergolden, de schuld gedelgd, de boete gedaan, de wroeging vertaald in een passende straf, … [NRC 1998]

(b) Bemiddeling

Wie iets voor een ander toegankelijk maakt, doet net als de vertaler aan communicatiebemiddeling, zoals geïllustreerd in (38):

(25)	Huyse is overigens een meester in de kunst van het vulgariseren, in het vertalen voor de hele samenleving van verhalen die oorspronkelijk voor de vakgenoten waren bestemd. [DS 1996]

Het bemiddelen is de raison d’être van het emplooi bepaalde dienstenleveranciers, zoals die die zich bezig houden met ontwerp, design, consulting e.d. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat hun commerciële sites op internet bol staan van de onder (a) vermelde input/output-relaties, aangezien deze bedrijven pretenderen oplossingen te bieden voor problemen van de klant. Zij werpen zich op als bemiddelaars, de interface tussen creativiteit, ideeën, klantenwensen enerzijds, en commercieel nuttige producten of oplossingen, geschikt voor of op maat van de klant anderzijds. Enkele voorbeelden die we via Google opspoorden:

	INPUT	OUTPUT	
26	Nieuwe ontwikkelingen 	nieuwe diensten	
27	strategische eBusiness-concepten 	concrete oplossingen	
28	Ontwikkelingen in de markt en in de technologie 	commerciële kansen	
29	Uw wensen	een offerte op maat	
30			
Tabel 4: soorten van in- en output / 2

(26)	Nieuwe ontwikkelingen vertalen wij in nieuwe diensten. [www.cggf.org/bestuursacademie.htm]
(27)	Samen met uw organisatie vertalen wij strategische eBusiness-concepten
in concrete oplossingen, … [www.quinity.com/Oplossingen.htm]
(28)	Ontwikkelingen in de markt en in de technologie vertalen wij in commerciële kansen. [www.kpn-corporate.com/nl/mijwww.kpn-corporate.com/nl/]
(29)	[Kasteel voor vergaderingen, seminars, feesten] Uw wensen vertalen wij in een offerte op maat. [www.kasteelophemert.nl] 

Daarnaast, zij het veel minder vaak, komt omzetten voor in gelijkaardige contexten:
www.ework.nl/freelance.cfm
(30)	[Visual Photo Design] Uw idee of schets zetten wij om in een beeld dat mooier is dan u had durven dromen. [www.visualpd.nlwww.ework.nl/freelance.cfm]
(31)	[Integron Performance Management] Dat wat uw klanten van uw bedrijf vinden, zetten wij om in verbeteracties voor uw organisatie. [www.integron.nl]

We troffen ook hier de combinatie aan van beide werkwoorden:

(32)	Uw wensen, vertaald door u in opdrachten en bestellingen, zetten wij om in glasproducten  geschikt voor de beoogde toepassing, eventueel compleet gemonteerd … [www.pelsenjoosten.nl/proces.htm]  

Kenmerkend voor het taalgebruik op dgl. sites is een zekere wolligheid, waarbij de modieuze vorm primeert op de betekenis. Vandaar wellicht dat hier ook geregeld naar opduikt als alternatief voor het semantisch passender in.

(33)	De aanwezige kennis van onderhoud en instandhouding van rollend materieel vertalen wij naar ontwerp en bouw van efficiënte werkplaatsen. ... [www.nedtrain.nl/ned/html/consulting]

(34)	[Cateringorganisatie] Met veel gevoel voor detail vertalen wij uw wensen naar een plan dat aanspreekt en goed werkbaar is. Wilt u graag een intieme en informele sfeer creëren? [www.taste.nl] 

Ook een enkele keer bij omzetten: 

(35)	[Firma voor melkkoeltanks, warmteterugwinning] Meko kan dit leveren, dankzij knowhow en ervaring. Want onze kennis en informatie zetten wij om naar praktische producten. [www.mekoservices.nl]

(c) Referentie aan een doelgroep

Ook wanneer niet de output maar de doelgroep in beeld komt, is er een voorkeur voor het modieuze naar, dit keer als alternatief van voor. Dat kan mede in de hand gewerkt zijn door de collocatie [vertalen naar (+ doeltaal)] die in de letterlijke toepassing vaak gebruikt wordt. In het eerste voorbeeld is er een sterke reminiscentie aan het ll. (localiserende) vertalen, doordat er sprake is van markten in verschillende landen of culturen:

(36)	"Daar gelden andere veiligheidsnormen, die door de constructeur onvoldoende werden vertaald naar de Europese markt", licht Leo Muyshondt toe. [De Nieuwe Gazet 2002]

In de hierna volgende voorbeelden gaat het in feite om een 'bewerken'- transformatie, met vermelding van het doelpubliek, of een ander medium (dat uiteraard indirect ook een ander doelpubliek bereikt).

(37)	Gezien de figuur Markske uit FC De Kampioenen bij kinderen bijzonder populair is, zou het geen probleem moeten zijn om deze afgevoerde volwassenenserie naar een jeugdig publiek te vertalen. [DM 2002]

(38)	De BBC heeft opnieuw een literair meesterwerk naar het tv-scherm vertaald. [BvL 2002] 

2.3.4 De reflexieve toepassing

Het reflexieve zich vertalen is een ontwikkeling vanuit de metaforische extensie. Het effect van de reflexivering is dat een mogelijke initiator uit beeld verdwijnt, en dat enkel de uitdrukking van een input/output-relatie overblijft. Vervanging door een synoniem zal dan ook veel vaker lukken met resulteren dan met het door Van Dale ten onrechte als synoniem genoemde betekenen (Bij de uitgebreide betekenis van vertalen geeft Van Dale (1999: 3729) ook de specifieke toepassing in de reflexieve constructie zich vertalen in, met als - niet erg geslaagde - betekenisomschrijving 'betekenen': de binnenlandse vraag groeit niet meer, wat zich vertaalt in het stagneren van de particuliere consumptie).

We illustreren dat met enkele representatieve voorbeelden:

(39)	[Verkiezingen in Pakistan] Het anti-Amerikaanse standpunt zal zich ook ditmaal waarschijnlijk niet vertalen in vele zetels. [Knack 2002]
(40)	[Vereniging van Effectenbezitters] De verslechterde omstandigheden vertaalden zich vooral in margeverkleining. [www.veb.net/beleggen] 
(41)	Minder groei vertaalt zich niet in minder vacatures [www.computable.nl]

3	Letterlijk en metaforisch vertalen: enkele cijfers

Of men vertalen zal aantreffen in zijn letterlijke dan wel metaforische toepassing, zal uiteraard verschillen naar gelang van het soort teksten dat men onderzoekt. Literatuur over vertaalwetenschap, recensies van vertaalde literatuur, websites van vertaalbureaus: het is voorspelbaar dat de metaforische toepassing hier sterk in de minderheid zal zijn. Bij kranten hangt het af van het thema van het artikel, maar over het algemeen blijkt journalistiek taalgebruik in ruime mate gebruik te maken van de metaforische toepassingen van vertalen. Die vindt men ook terug in de wervende teksten van dienstverleners buiten de vertaalbranche.
	Voor het verzamelen van attestaties uit het taalgebruik die de grondslag vormden voor de semantische analyse, is een beperkt corpus aangelegd. Dat bevat aantekeningen bij de eigen lectuur, maar vooral ook de resultaten van zoektochten in bestaande archieven of digitale corpora. Gebruik is gemaakt van het Condiv-corpus, het Gents-Leuvense corpus dat is aangelegd binnen het VNC-project "Convergentie en Divergentie in de Nederlandse Woordenschat", en materiaal verzamelt uit diverse bronnen (geschreven pers, staatsblad) uit Vlaanderen en Nederland. Voorts leverde Mediargus (6  maanden van 2002) - een digitaal archief van Vlaamse en Nederlandse pers, attestaties op uit krantenartikels. Een belangrijke bron vormden ten slotte enkele zoektochten met Google, wat een beeld gaf van het gebruik op internetsites. In de rand daarvan is ook even naar de cijfermatige verhoudingen gekeken.
	
(i) Kranten
In het Condiv-corpus deed ik met behulp van WinConcord een zoekactie met als zoektermen 'vertaal*, 'vertalen', 'vertaling' ('vertaler' krijgt in de regel geen metaforische lezing). Doorzocht werd het materiaal uit de NRC en De Telegraaf (Tele) aan Nederlandse kant, en uit De Standaard (DS) en Gazet van Antwerpen (GvA) aan Vlaamse kant. De verhoudingen voor de metaforische toepassing (daarin is ook het reflexieve werkwoord meegerekend):

Kranten	Aantal hits	Metaforisch	
NRC	72	31	43%	
Tele	29	14	48%	
DS	372	52	14%	
GvA	108	37	34%	
Totaal	581	134	23%	
Tabel 5. Kranten (Condiv)

Opvallend is het lage percentage bij DS. Dat kan toeval zijn: bij het bekijken van het materiaal (van nov en dec 1996) viel in elk geval op dat er zeer veel teksten over vertaalde literatuur en bijbelvertaling in het bestand zaten. Misschien kan men uit het (beperkte!) materiaal een tendens aflezen van enthousiaster gebruik van het metaforische vertalen in het noorden, en in N zowel als in Z meer in de populaire pers dan in de kwaliteitskranten. In het krantenmateriaal in Mediargus (zoektermen: 'vertalen' en 'vertaald') hadden 21 van de 58 hits een metaforische lezing: 36%. Het Staatsblad daarentegen levert zowel in N als in Z een lagere proportie op: van in totaal 167 hits zijn er 15 metaforisch te interpreteren, d.i. . 9%.

(ii) Het web
Het globale percentage metaforisch gebruik (nagekeken op de 50 of 100 eerste resultaten van de zoekactie in dec 2002 en feb 2004, met zoektermen 'vertalen wij', 'wij vertalen', 'vertaalden (zij)') is wat hoger dan dat uit de kranten: 38%. 

4	Besluit

Het is interessant om te zien hoe disciplines bij elkaar inspiratie zoeken voor metaforische analogieën. De vertaalstudie werkt met metaforen om de eigenschappen van het eigen studieobject helder te maken, maar er zijn ook disciplines die naar het vertalen kijken als bron van metafoor. Ook het algemeen taalgebruik is vatbaar voor metaforische extensie van het vertaalconcept naar input/output-relaties binnen een transformatie waar geen taal meer aan te pas komt. 

Bibliografie

Besien, Fred van 1992 
Metafoor en onderwijs. Gent: Communication & Cognition.

Chamberlain, Lori 1998
'Gender metaphorics in translation', in: M. Baker (ed.), Routledge Encyclopedia of Translation Studies (London / New York: Routledge), 93-96

CVVD s.d.
The Contragram Dutch-French-English Contrastive Verb Valency Dictionary. Designed and compiled by T. Colleman, B. Defrancq, F. Devos, D. Noël, under the supervision of A.M. Simon-Vandenbergen, J. Taeldeman, D. Willems. http://bank.rug.ac.be/contragram/cvvd.htm
 
Evans, Ruth 1998
'Metaphor of translation' in: M. Baker (ed.), Routledge Encyclopedia of Translation Studies (London / New York: Routledge), 149-152

Gorp, H. van e.a.  1986 
Lexicon van literaire termen. Leuven: Wolters Leuven (derde druk)

Grondelaers, S., K. Deygers, H. Van Aken, V. Van den Heede en D. Speelman 2000 
'Het CONDIV-corpus geschreven nederlands' in: Nederlandse Taalkunde 5, 356-363.

GVD 1999 = Grote Van Dale
Geerts, G. en T. den Bon, Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse taal. Utrecht/Antwerpen: Van Dale Lexicografie, 13e editie.

Haas, Wim De & Mieke Trommelen 1993
Morfologisch handboek van het Nederlands. Een overzicht van de woordvorming. 's-Gravenhage: SDU Uitgeverij.

Ladmiral, J.-R. 1979
Traduire: théorèmes pour la traduction, Paris: Payot.

Lakoff, George & Mark Johnson 1980
Metaphors We Live By. Chicago / London: The University of Chicago Press.

Langeveld, Arthur1986 
Vertalen wat er staat. Amsterdam: Uitg. De Arbeiderspers.

Leuven-Zwart, Kitty van 1992
Vertaalwetenschap. Ontwikkelingen en perspectieven.  Muiderberg: Coutinho. 

Mounin, Georges 1955
Les belles infidèles. Cahiers du Sud, 1955. [Rééd. Michel Ballard, Lieven Dhulst; Lille, Presses Universitaires de Lille, 1994]

Osimo, Bruno z.j.
Corso di traduzione sul sito Logos, versione neerlandese. Online op Logos Multilingual Portal http://www.logos.it/pls/dictionary/linguistic resources.traduzione
In het Nederlands vertaald door Raniero Speelman. 

Richards, I.A. 1936
The philosophy of rhetoric. London: Oxford University Press.

Schulte Nordholt, Annelies 1994 
''Traduire, écrire'. Nawoord bij Blanchot'. In: Filter 1/1,  81-85.

Simon, Sherry 1996
Gender in Translation. Cultural Identity and the Politics of Transmission.London / New York: Routledge.

Temmerman, Rita 2002
'Metaphorical models and the translator's approach to scientific texts', in: Leona Van Vaerenbergh (ed.), Linguistics and Translation Studies. Translation Studies and Linguistics. Linguistica Antverpiensia New Series 1, Antwerpen: HIVT, 211-226.

Ungerer, F. & H.J. Schmid 1996
An Introduction to Cognitive Linguistics. London/New York: Longman.

Wuilmart, Françoise 2001 
'Traduire, c'est lire'. in: Traduire 190/1, La traduction littéraire – 1re partie, 21-28.